મુંબઈ દ્વીપકલ્પ પર ભીંસાઈને વસેલું 40 કિલોમીટર લાંબું શહેર છે, અને એમાં ફરવું એ જ અડધું સાહસ છે. સારા સમાચાર: સબર્બન ટ્રેનો ઝડપી અને લગભગ મફત છે, મેટ્રો નેટવર્ક ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે, ટૅક્સીઓ મીટરવાળી અને સસ્તી છે, અને નવા દરિયાઈ રસ્તાઓએ કેટલીક મુસાફરીઓ ઘણી ટૂંકી કરી નાખી છે. ખરાબ સમાચાર છે ભીડના સમયનો ટ્રાફિક — એને ધ્યાનમાં રાખીને આયોજન કરો.
ફરવાના મુખ્ય રસ્તા અહીં એક નજરે.
શહેરમાં ફરવું: વિકલ્પોની સરખામણી
| કેવી રીતે | શેના માટે સૌથી સારું | જાણવા જેવું |
|---|---|---|
| લોકલ ટ્રેન | ઉત્તર–દક્ષિણની લાંબી મુસાફરી: ચર્ચગેટ–બાંદ્રા–બોરીવલી, CSMT–દાદર | બહુ સસ્તી અને ઝડપી; 08:00–11:00 અને 17:00–21:00 ટાળો |
| મેટ્રો | એરપોર્ટ, BKC, અંધેરી અને દક્ષિણ મુંબઈમાં જતી અંડરગ્રાઉન્ડ લાઇન | એર-કન્ડિશન્ડ; કઈ લાઇન અને સ્ટેશન ચાલુ છે એ તપાસી લો |
| કાળી-પીળી ટૅક્સી | દક્ષિણ મુંબઈમાં ટૂંકાં અંતર | મીટરવાળી; રોકડ અથવા UPI; દક્ષિણમાં ઑટોરિક્ષા નથી |
| Uber / Ola | એરપોર્ટની સફર, મોડી સાંજ, લાંબાં અંતર | ઍપમાં નક્કી ભાડું દેખાય છે; વરસાદમાં અને રશ અવરમાં સર્જ પ્રાઇસિંગ |
| ઑટોરિક્ષા | બાંદ્રા, જુહુ, અંધેરી અને ઉત્તરનાં ઉપનગરો | મીટરવાળી; બાંદ્રા અને સાયનની દક્ષિણે પરવાનગી નથી |
| BEST બસ | બજેટ મુસાફરી, મરીન ડ્રાઇવ–કોલાબાનો રૂટ | ટ્રાફિકમાં ધીમી; કેટલાક એર-કન્ડિશન્ડ અને ડબલ-ડેકર રૂટ |
| ફેરી | એલિફન્ટા ટાપુ; અલીબાગ માટે માંડવા | ગેટવે ઑફ ઇન્ડિયાથી; ચોમાસામાં મોટે ભાગે બંધ |
| ડ્રાઇવર સાથે કાર | આખા દિવસની સાઇટસીઇંગ, પરિવારો, ડે-ટ્રિપ | ત્રણ-ચાર જણ માટે ઘણી વાર સૌથી પોસાય એવો વિકલ્પ |
વિમાનથી આગમન
છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (CSMIA, કોડ BOM)નાં બે ટર્મિનલ છે, જે રોડથી એકબીજાથી થોડાક કિલોમીટર દૂર છે. ટર્મિનલ 2 (સહાર, અંધેરી ઈસ્ટ) બધી ઇન્ટરનેશનલ અને ઘણી ડોમેસ્ટિક ફ્લાઇટ સંભાળે છે. ટર્મિનલ 1 (સાંતાક્રુઝ / વિલે પાર્લે) ડોમેસ્ટિક ટર્મિનલ છે, જે મુખ્યત્વે લો-કૉસ્ટ ઍરલાઇન્સ વાપરે છે. તમારી ફ્લાઇટ કયા ટર્મિનલ પરથી છે એ તપાસી લો — બંને અંદરથી (ઍરસાઇડ) જોડાયેલાં નથી, અને રોડથી ટ્રાન્સફરમાં સમય લાગે છે.
એરપોર્ટથી કોલાબા કે ફોર્ટ લગભગ 25–30 km છે. રાત્રે 45 મિનિટ અને ભીડના ટ્રાફિકમાં 90 મિનિટ કે વધારે ગણો. તમારા વિકલ્પો છે અરાઇવલ્સ હૉલમાં પ્રીપેઇડ ટૅક્સી કાઉન્ટર, Uber અને Olaના પિકઅપ ઝોન, અગાઉથી બુક કરેલી હોટેલની કાર અથવા પ્રાઇવેટ ટ્રાન્સફર, અને મેટ્રો: અંડરગ્રાઉન્ડ ઍક્વા લાઇન (લાઇન 3)નાં બંને ટર્મિનલ પર સ્ટેશન છે અને તે BKC, વરલી અને CSMT થઈને દક્ષિણ તરફ જાય છે — ઓછો સામાન હોય તો સારો વિકલ્પ, બસ તેના હાલના ચાલવાના કલાકો તપાસી લેવા.
ટ્રેનથી આગમન
લાંબા અંતરની ટ્રેનો અનેક ટર્મિનલ વાપરે છે. દક્ષિણ મુંબઈ માટે CSMT અને મુંબઈ સેન્ટ્રલ સૌથી સગવડભર્યાં છે; દાદર મધ્યમાં છે; લોકમાન્ય તિલક ટર્મિનસ (કુર્લા) અને બાંદ્રા ટર્મિનસ ઉપનગરોમાં છે. તમારી ટિકિટ ધ્યાનથી જુઓ અને આગળની ટૅક્સીનો સમય ગણી લો. ટ્રેનની ટિકિટ સત્તાવાર IRCTC સાઇટ કે ઍપ પરથી બુક કરો.
લોકલ ટ્રેન — અને એમાં કેવી રીતે મુસાફરી કરવી
સબર્બન રેલવે ત્રણ મુખ્ય લાઇન પર રોજ લાખો લોકોને લઈ જાય છે. વેસ્ટર્ન લાઇન ચર્ચગેટથી ઉત્તર તરફ મુંબઈ સેન્ટ્રલ, દાદર, બાંદ્રા અને અંધેરી થઈને બોરીવલી અને એથી આગળ જાય છે. સેન્ટ્રલ લાઇન CSMTથી ભાયખલા, દાદર અને કુર્લા થઈને થાણે અને કલ્યાણ જાય છે. હાર્બર લાઇન CSMTને નવી મુંબઈ સાથે અને પશ્ચિમનાં ઉપનગરો સાથે જોડે છે.
- રશ અવર ટાળો. આશરે 08:00–11:00 દક્ષિણ તરફ અને 17:00–21:00 ઉત્તર તરફ ટ્રેનો એટલી ભરચક હોય છે જેટલી તમે ક્યારેય જોઈ નહીં હોય. 11:00 અને 16:00 વચ્ચે એ આરામદાયક હોય છે.
- તમારો ક્લાસ પસંદ કરો. ફર્સ્ટ ક્લાસનું ભાડું સેકન્ડ ક્લાસ કરતાં અનેકગણું છે (તોય બહુ ઓછું) અને ભીડ સિવાયના સમયે એમાં ગિરદી ઓછી હોય છે. કેટલીક સેવાઓમાં ઊંચા ભાડે એર-કન્ડિશન્ડ લોકલ ચાલે છે.
- તમે એકલાં મુસાફરી કરતાં મહિલા હો તો લેડીઝ ડબ્બાનો ઉપયોગ કરો — એ પ્લૅટફૉર્મ પર અને ડબ્બા પર દર્શાવેલા હોય છે.
- ફાસ્ટ કે સ્લો? “ફાસ્ટ” ટ્રેનો નાનાં સ્ટેશન છોડી દે છે. ઇન્ડિકેટર બોર્ડ પર F અથવા S, છેલ્લું સ્ટેશન અને પ્લૅટફૉર્મ દેખાય છે.
- ટિકિટ: કાઉન્ટર પરથી, મશીનમાંથી અથવા સત્તાવાર UTS ઍપથી ખરીદો. મોટાં સ્ટેશનો પર ટૂરિસ્ટ ડે પાસ વેચાતા રહ્યા છે — ચર્ચગેટ કે CSMT પર પૂછો. ટિકિટ ચેકિંગ વારંવાર થાય છે.
- ચડવું અને ઊતરવું: ટ્રેનો માત્ર થોડી સેકન્ડ ઊભી રહે છે. એક સ્ટેશન વહેલા દરવાજા પાસે પહોંચી જાઓ, પહેલાં લોકોને ઊતરવા દો, અને ચાલતી ટ્રેનમાં ચડવાનો પ્રયત્ન ક્યારેય ન કરો.
- ખિસ્સાં સાચવો અને બૅકપૅક આગળની તરફ પહેરો.
મેટ્રો
મુંબઈની મેટ્રો એક પછી એક લાઇન કરીને વધી રહી છે. મુલાકાતીઓ સૌથી વધુ જે વાપરે છે એ છે લાઇન 1 (બ્લૂ લાઇન, વર્સોવા–અંધેરી–ઘાટકોપર), ઉત્તર-પશ્ચિમનાં ઉપનગરોમાંથી દહિસર અને બોરીવલી તરફ જતી લાઇન 2A અને 7, અને લાઇન 3, પૂરેપૂરી અંડરગ્રાઉન્ડ ઍક્વા લાઇન, જે ઉત્તરમાં આરેથી બંને એરપોર્ટ ટર્મિનલ, BKC, ધારાવી, સિદ્ધિવિનાયક, વરલી, મુંબઈ સેન્ટ્રલ અને CSMT થઈને દક્ષિણ છેડે કફ પરેડ તરફ જાય છે. બીજી લાઇનો બની રહી છે. જેમ-જેમ વિભાગો ખૂલે છે તેમ સ્ટેશન અને સમય બદલાય છે, એટલે એના પર આધાર રાખતાં પહેલાં ઑપરેટરની ઍપ કે સાઇટ જોઈ લો.
ટૅક્સી, ઑટોરિક્ષા અને રાઇડ ઍપ
કાળી-પીળી ટૅક્સીઓ — કાલી-પીલી — મુંબઈની એક ઓળખ છે. એ મીટર પર ચાલે છે; ડ્રાઇવરને મીટર ચાલુ કરવા કહો, અને નાની નોટો સાથે રાખો. દક્ષિણ મુંબઈમાં ઑટોરિક્ષાને પરવાનગી નથી, એટલે એ તમને માત્ર બાંદ્રા અને સાયનથી ઉત્તર તરફ મળશે, જ્યાં ટૂંકાં અંતર કાપવાનો એ સૌથી સગવડભર્યો રસ્તો છે. Uber અને Ola આખા શહેરમાં ચાલે છે અને એરપોર્ટ તથા મોડી રાત માટે સૌથી સહેલો વિકલ્પ છે; ભારે વરસાદમાં રાહ જોવાની અને ઊંચા ભાવની તૈયારી રાખો.
કોસ્ટલ રોડ, સી લિંક અને અટલ સેતુ
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ત્રણ મોટા પ્રોજેક્ટોએ ડ્રાઇવિંગનો સમય બદલી નાખ્યો છે. બાંદ્રા–વરલી સી લિંક (2009) માહિમની ખાડી ઓળંગે છે. 2024થી તબક્કાવાર ખૂલેલો કોસ્ટલ રોડ મરીન ડ્રાઇવના છેડાથી વરલી સુધી અમુક ભાગ ટનલમાં થઈને જાય છે, જ્યાં તે સી લિંક સાથે જોડાય છે; ઉત્તર તરફના વધુ વિસ્તરણ આયોજનમાં છે અથવા બની રહ્યા છે. લગભગ 22 km લાંબો અટલ સેતુ (મુંબઈ ટ્રાન્સ હાર્બર લિંક, 2024માં ખૂલ્યો) શિવડીથી મુખ્ય ભૂમિ સુધી બંદર ઓળંગે છે અને નવી મુંબઈ, અલીબાગ, લોનાવલા અને પુણે તરફની મુસાફરી ઝડપી બનાવે છે. ત્રણેય પર ટોલ લાગે છે, અને એમના પર બે તથા ત્રણ પૈડાંવાળાં વાહનો અને રાહદારીઓને પરવાનગી નથી. પ્રવેશના નિયમો અને ટોલ બદલાતા રહે છે — તમારા ડ્રાઇવરને ખબર હશે.
ફેરી
એલિફન્ટાની લૉન્ચ અને માંડવા (અલીબાગ માટે)ની પૅસેન્જર ફેરી ગેટવે ઑફ ઇન્ડિયાથી ઊપડે છે; માંડવાની કાર ફેરી ફેરી વ્હાર્ફ (ભાઉચા ધક્કા)થી ચાલે છે. ચોમાસામાં, આશરે જૂનથી સપ્ટેમ્બર, મોટા ભાગની સેવાઓ બંધ રહે છે અથવા ઘણી ઘટી જાય છે.
ચોમાસામાં મુસાફરી
દરેક ચોમાસામાં થોડા દિવસ બહુ ભારે વરસાદથી નીચાણવાળા રસ્તા અને પાટા પર પાણી ભરાઈ જાય છે અને ટ્રેનો ધીમી પડે છે અથવા અટકી જાય છે. જૂનથી સપ્ટેમ્બર વચ્ચે પ્લાન લવચીક રાખો, હવામાનની ચેતવણીઓ પર નજર રાખો, અને એરપોર્ટ માટે છેલ્લી ઘડીએ ન નીકળો.
